Amerikalı iktisatçı ve sosyal teorisyen Thomas Sowell bir keresinde şöyle yazmıştı: ‘’Başkalarının hayatlarını yönetmek için planlar yapmaya istekli olanlar dünyadan hiç bir zaman eksik olmamıştır.’’ (Thomas Sowell)
Bu sözde saklı olan eleştiri görünüşe göre açıktır: ‘’Başkalarının hayatlarını yönetme tutkusu kötü bir şeydir.’’
Ne var ki, bizim toplumumuzdaki çoğu kişinin bu eleştiriyi anlamlı bulacağından, hatta bir eleştiri olarak göreceğinden emin değilim. Çünkü, genellikle Türkiye insanının ‘’yönetilmek’’le ilgili bir sorunu yoktur. Hatta çoğu kimse başka bir irade tarafından yönetilmeyi doğal, hayatın olağan akışının bir gereği olarak görür.
Ben buna pek şaşırmıyorum. Şaşırmıyorum çünkü kişinin, üstad Sowell’ın bu tespitini bir eleştiri olarak görmesi için, onun kendi maddî ve manevî varlığı üzerinde münhasır (başkalarının değil sadece kendisinin) kontrol ve tasarruf yetkisine sahip olduğuna inanması gerekir. (Liberteryen literatürde buna self-ownership [öz-sahiplik] denmektedir) Oysa, Türkiye’nin ‘’dinî ve millî’’ setup’ı bu düşünceyi neredeyse bir sapkınlık olarak görmeye ayarlıdır.
Başkalarının hayatlarını yönetmenin, bunun için plan projeler yapmanın bütün bir toplumu kuşatan standard tarzı ve aracı, malum, siyasettir. Onun içindir ki, bu işin sevdalıları veya tutkunları da tipik olarak siyasî iktidarı ele geçirmeye çalışırlar. Lord Acton siyasetteki ‘’büyük adamlar(ın) hemen hemen her zaman kötü adamlar’’ olduklarına ilişkin yargısına, onun ünlü bir özgürlük tarihçisi olduğu gerçeğini de nazara aldığımızda, şaşırmamamız gerekiyor.
Gerçi Lord Acton bu yargıyı iktidarın siyasetçileri yozlaştırmasıyla bağlantılı olarak vermişti. Bu doğru olmakla beraber, benim bu yazıda asıl dikkat çekmek istediğim, başkalarının hayatlarını yönetme sanat ve tekniği anlamında siyasetin (güç aracılığıyla yönetmenin) kendisinin zaten matah bir şey olmadığıdır.
Başkalarının hayatlarını yönetmenin tipik tarzının siyaset olması aynı tutkuyu hayata geçirmenin başka kurumsal araçlarının var olmadığı anlamına gelmez. Evet vardır ve bu ikincil veya dolaylı araçların başında da ‘’eğitim’’ gelmektedir. Kurumsal-kamusal eğitim, öğrencilere tarafsız bilgi aktarımı yapmak ve bilgiye ulaşmayı kolaylaştırmak (öğtretim) yerine yurttaşların itaatini kolaylaştırmak üzere devletin topluma doktrin aşılamasına ve disipline etmesine hizmet eder.
Eğitimin öncelikli amacı öğrencilerin özgür düşünceli, sorgulayıcı ve özerk bireyler olarak yetişmelerine yardım etmek değil, onları devletçi-milliyetçi ideoloji doğrultusunda şartlandırmak ve kalıplamaktır. Öğretmenliğin ‘’kutsal’’ sayılmasının esas nedeni de budur: Öğretmen bir devlet misyoneridir.
Öğretmenlik sadece ‘’kutsal’’ da değildir; bu mesleği gönüllü olarak seçenler için öğretmenliği cazip kılan özel bir neden daha vardır: dar anlamda ‘’siyaset’’ yapmaya gerek olmaksızın bir grup insanı (öğrencileri, hatta kısmen onların ebeveynlerini de) yönetme veya kontrol etme imkânı elde etmek. Okulların özellikle öğrencileri komutlarla sevk ve idare eden bir tür askerî mekânlar olması devletin bilinçli militarleştirme politikasıyla olduğu kadar, bizatihi öğretmenlerin (özellikle de idareci konumunda olanların) ‘’başkalarının hayatını yönetme’’ tutkusuyla da ilgilidir.
Sözün kısası, kamusal eğitim politiktir; temel amacı da gençleri (mümkünse ailelerini de) kontrol etmek ve yönetmek suretiyle devlete itaatkâr ‘’makbul vatandaş’’ yetiştirmektir.
